निर्वाणषटक पर विवेचन - श्लोक १

आद्य श्री. शंकराचार्यजी ने बहोत स्तोत्र तथा षटक संस्कृतमे लिखे है। इन मे वेदसारशिवस्तव, शिवनामावल्याष्टकम्, तथा निर्वाणषटकम् विशेष रुपसे सर्वश्रुत है। चिदानंद रुपम् शिवोहम् शिवोहम् यह उनका निर्वाणषटक जो आत्मषटक इस नाम से भी जाना जाता है।

निर्वाणषटक से संलग्न एक कथा कही जाती है। वो कुछ इस तरह है, एक बार शंकराचार्य अपने गुरूजी से मिलने गये। गुरू अपने कुटीमे बैठे थे। किसे के बाहर आनेकी आहट्से उन्होने अंदरसे ही कुतुहल से पुछा,"कौन है?"। अपने गुरू के इस सवाल का श्री. शंकराचार्यांजीने जो जवाब दिया वो आत्मषटक, निर्वाणषटक इस नाम से भी जाना जाता है।

सर्वसामान्य जन "कौन है?" इस सवाल पर "मै ही हू" यह जवाब दोहराता है। लेकिन श्री. शंकराचार्यजीने सामान्य जन से परे दिया हुआ जवाब उन्हे गुणातीत स्थितप्रज्ञ बना देता है। उनका यही जवाब आत्मषटक कहलाता है। यह निर्वाणषटक हमे बहुत कुछ सिखाता है। अपने गुरूके "कौन है?" इस सवाल का जवाब वह चार पंक्तियोंमे देते है। जवाब के पहली तीन पंक्तियोंमे वह मै कौन नही हू यह बताते है था चौथी पंक्तिमे वह असल मे कौन है यह बार बार दोहराते है। यही उनके इस आत्मषटक की, निर्वाणषटक की, विशेषता है। इस जवाब मे जो एक लय है उससे इन श्लोकोंका अपने मन पर विशेष प्रभाव पडता है। वह सारे आचार्योंसे अलग है, महान है तथा भव्य दिव्य है यह हम समझ सकते है।


मनोबुध्यहंकार चिताने नाहं । न च श्रोतजिव्हे न च घ्राणनेत्रे ।
न च व्योमभूमी न तेजू न वायु । चिदानंदरुप शिवोहं शिवोहं ॥ १ ॥

इस श्लोक के पहले तीन पंक्तीमे वह क्या नही है वह कहते है। अपना शरीर अष्टधा प्रकृतीसे बना है, इसमे पंचमहाभूत जैसे पृथ्वी, आप, तेज, वायू तथा आकाश इनका समावेश होता है। सूक्ष्म तत्व मे मन, बुध्दी तथा अहंकार इनका समावेश होता है। इसका मतलब यह है के अपना देह पंचमहाभूत तथा मन, और बुध्दी तथा अहंकार इनसे बना है। इन पंचमहाभूतोंसे बना अपना शरीर जीवन के अंत मे इन ही पंचमहाभूतोंमे विलीन हो जाता है। मतलब यह के, जिसका लिया उसी को वापस किया। अपना कुछ है ही नही। पंचमहाभूतोंसे आया और वही वापस चला गया। जो अपना नही है उसे अपना कहना गलत है। वह तो एक प्रकार की चोरी ही हुई। इसलिये जिसका उको वापस देने पर अपने पास इस नश्वर शरीर के सिवाय कुछ रहता नही है। इसलिये इस नश्वर शरीर का खुद का ज्ञानेंद्रिय तथा कर्मेंद्रिय ऐसा कुछ भी नही है। जिस नाक, कान, आंख,जुबान तथा त्वचा के जरिये सुख या दुःख मिला है वह भी मेरा नही है। सुख और दुःख यह मन तथा बुद्धी का खेल है। अगर उनका अस्तित्व सुचित नही होता है तो अहंकार के जरिये मिलनेवाला अहंभाव भी सुचित नही होगा। और इसी वजहसे शंकराचार्यजी मे बसा गुणातीत तथा स्थितप्रज्ञ पुरूष अपना अस्तित्व दिखाता है। जो अपना नही है उसे शंकराचार्यजी अपना नही कहते। फिर बाकी रहता क्या है? इस चराचर सृष्टिमे दो ही चिजे है! एक देह दुसरा देही, एक शरीर दुसरा शरिरी, एक देह दुसरा आत्मा, एक क्षेत्रज्ञ तो दुसरा क्षेत्र, अपना नश्वर देह भी अपना नही है। मतलब यही है के जो अपने पास रहता है वो अविनाशी देही, आत्मा।

वह मात्र इश्वर का अंशरूप। और इसलिये शंकराचार्यजी यहा कहते है के, मै मन, बुद्धी, अहंकार, नाक, कान, जुबान, त्वचा, आंखे, पृथ्वी, आप, तेज, वायू, आकाश इन मे से कुछ भी नही। बाकी रहा प्राण, आत्मा वही मै हू। और यह आत्मा कैसा है? तो वह भगवंतरूप शिवरूप, सत चित आनंदरूप, शिवरूप है।

मला बदलायचयं

बरेच दिवस मी कोणाच्या ब्लॉगवर गेले नाही. आज संध्याकाळी जरा सवड काढली आणि गुगल वर सर्च मारला... अमिर खानच्या ब्लॉगच्या पत्त्यासाठी. त्याच्या नावाचा एक ब्लॉग सापडला. आता तिथे त्याचं नाव, एकदम सॉफिस्टिकेटेड भाषा आणि सगळं मुद्द्याला धरून लिहिलेलं होतं म्हणून मी ही माझ्या भोळ्या मनाची समजूत घातली की बये हा ब्लॉग आमिर खानचाच आहे हे मनात ठेवून वाच. उगाच चिकित्सा करत बसलीस की हा ब्लॉग आमिरचाच कशावरून? त्यानीच लिहिलं हे कशावरुन? बरं मिळालेल्या हजारो प्रतिक्रिया या वाचकांनीच दिलेल्या हे कशावरून? तर मग वाचन आणि मनन दुरच राहिल. त्या पेक्षा छान मन लाऊन वाच आणि चिकित्सा करू नकोस! मी त्या ब्लॉगवरची पोस्ट वाचली. आणि कॉमेंट द्यायचा विचार केला. मग वाटलं चित्रीकरणाच्या घाई गर्दीत याला ज्या हजारोंनी कॉमेंट्स येतात त्या हा कधी वाचतो? कधी त्याचा रिप्लाय देतो?

पोस्ट वाचून झाल्यावर एक मनात आलं... आपण ही आपलं वाचन, लिखाण थोडं बदलायचं. भाषेवर थोडी पकड आणायची. आणि स्वतःला थोडं बदलायचं. हा बदल कॉमेंट्स मिळवण्यासाठी नाही तर स्वतःला थोडं अजून सुधरवण्यासाठी... बाहेरच्या दुनियेत थोडंसं वेगळं उठून दिसण्यासाठी... मोजक्याच का होईना पण लोकांनी माझं लिखाण वाचावं आणि विचारावं "अरे... ते ब्लॉगवर लिहिणारी सोनल तूच का?"....

शुभस्य शीघ्रं!! Wish me best luck....

ब्लॉग अड्डावर माझी टिप

जवळ जवळ एक महिन्यानी मी इंटरनेटला लॉगिन झाले. मागच्या मेल्स पाहिल्या!. ब्लॉग अड्डाच्या ऍडमिनची मेल होती.... माझी टिप कन्सीडर केल्याची. माझं मलाच खुप कौतुक वाटलं. माझ्या नावावर कुठे तरी काही तरी पब्लिश झालय याची मजा वाटत होती. ती मेल डिलीट केली नाहीये. आणि सकाळ पासून किमान १० - १५ वेळा तरी वाचून झालीये. एक मात्र नक्की! जेंव्हा ब्लॉग लिहायला लागले त्यावेळी मी स्वतःला "I was the black ship of the family" असं म्हणून घ्यायची. आता बाकीचे काही म्हणोत स्वतःला एक गोष्ट समजावून सांगितली आहे..... Never care for those who point at you for no reason. Ignorance is the perfect remedy! Take them with you who point at your mistakes and make you improve yourself and make you stand high and with head high held.

आज वटतय आत्ता कुठे सुरुवात आहे. अजुन खुप लिहायचयं.... खुप मोठं व्हायचय! खुप काही करायचयं. देवा जवळ एक मागणं आहे. "लिहिण्यासाठी माझ्याकडे शब्दांची कमी कधी ही पडू देवू नको." हेची दान देगा देवा.!!

ब्लॉग अड्डाच्या ऍडमिन डिपार्टमेंटला माझे अनेक धन्यवाद.

दिल्लीचे ब्लास्ट्स..

संध्याकाळी सहजच रेडिफला गेले होते. दिल्लीला ४ ब्लास्ट्स झाल्याची बातमी पहिली आणि ठळक होती. बेंगलोरचे ब्लास्ट होऊन २ महिने ही पुरते झाले नाहीत तो हे दिल्लीचे ब्लास्ट्स... १०० पेक्षा जास्त घायाळ आणि १४ जणांचा मृत्यु.... काय मिळालं त्या लोकांना ज्यांनी हे बॉम्ब्स ठेवले? ना मरणार्‍या लोकांशी त्यांचा काही संबंध ना घायाळ लोकांशी... वीक एंडचे किती तरी प्लान्स घेऊन बाहेर पडलेले लोकं... कोणाची आई, कोणाचे वडील, कोणी मित्र... कोणी नातलग... कोणी जवळचे कोणी परिचित... का हे होतयं? याला काही उत्तर आहे? टि.व्ही बघताना जिकडे तिकडे पडलेला रक्ताचा सडा, रडवेले लोकं, कोणाचं मुल हरवलय.. कोणाच्या अजून नातेवाईकांचा पत्ता लागला नाही.. ह्या अशा वगणूकीने कोणी काही मिळवलय का?
रिगल सिनेमा जवळ एक जिवंत बॉम्ब सापडला. हा बॉम्ब फुटला असता तर मृतांची संख्या अजून वाढली असती आणि घायाळांची पण.... बातम्या बघता बघता सहजच मनात आलं एक दिवस देवाला मागणं घालावं... " देवा, अशी शक्ती दे की या सर्व नक्षलवाद्यांच्या, आतंकवाद्यांच्या मनाचा ताबा घेऊन त्यांना हिप्नॉटाईज करून त्यांच्या मनोवृत्तीत बदल घडवून आणावा.... "
देवा... प्लिज काही अवतार घेऊन ये ना परत पृथ्वीतलावर... आम्हाला तुमची गरज आहे. गणपती बाप्पा, तुम्ही विघ्नहर्ते आहात... संकटमोचक आहात... आम्हा सर्वांना मदत करा ना... प्लिज...

व्यथित
सोनल

वपुर्झा... वपुंच्या आवाजात....

esnips.com... माझ्या फेवरेट साईट्स पैकी एक.. तिथं पुस्तकं, आणि गाणी या दोन्हींचा मी शोध घेते. व.पुंच्या पुस्तकांचा शोध घेणं obvious होतं. तिथे वपुंच्याच आवाजात वपुर्झा सापडलं. मोठा खजिना सापडल्याच्या वर आनंद मला झाला. त्याची प्लेलिस्ट इथे ठेवते आहे... माझ्या संग्रहासाठी

Powered by eSnips.com

पुस्तकं.... आणि कंटाळवाणी????

एक दिवस रेडिफ़.कॉम साईटचं होम पेज उघडलं आणि एक प्रश्न दिसला... Which is the most boring book that you have read? asked by pranky khan. आणि माझ्या मनात एक प्रश्न आला.... पुस्तक बोअर होतं? पुस्तक, मग ते कुठलं ही असो कधी कंटाळवाणं होऊच शकत नाही. कधी गुज गोष्टी केल्यासारखं तर कधी कोणी समजाऊन सांगितल्या सारखं.. कधी एखादा विनोद तर कधी कोणी कडक शब्दांत केलेली कान उघाडणी... कधी आईच्या प्रेमळ शब्दांनी मनावर घातलेली फुंकर तर कधी वडिलांचा पाठीवर फिरलेला हात.... पुस्तक कोणत्या रुपात पुढे येईल हे ते पुर्ण वाचून संपेपर्यंत सांगता येत नाही. आणि यातली कुठलीच गोष्ट कंटाळवाणी नाहीये. मग पुस्तक कसं कंटाळवाणं होईन? मला तो प्रश्नच काढून टाकावासा वाटला.

असो! पुस्तकावरून आठवलं... कॉलेजात असताना व.पू.काळेंची पुस्तकं मी आधाशा सारखी वाचून काढली होती. माझ्या लायब्ररी कार्डावर अभ्यासापेक्षा जास्त इतर पुस्तकं जास्त असायची. त्यामुळं कधी फाईन भरावा लागला नाही!!!! माझ्याकडच्या पुस्तकाच्या संग्रहातलं माझं आवडतं पुस्तक म्हणजे व.पु.काळेंचं वपुर्झा.... भन्नाट आवडतं ते मला. आणि त्या पाठोपाठ आवडलेलं पुस्तक म्हणजे सिसिलिया अहर्न यांचं PS I Love You. दोन्ही पुस्तकं एकदम मस्त आहेत. वेळ छान जातो पुस्तकांच्या संगतीत. अवास्तव चर्चा नाही की कोणाची वायफळ बडबड नाही. पुस्तक कंटाळवाणं होत नाही..

आता ही पोस्ट वाचलीत ना तुम्ही तर सांगा तुमचं आवडतं पुस्तक....


Happy Reading

ब्लॉगवर माझी वापसी....

आज जवळ जवळ २ महिन्यांनी मी ब्लॉगवर लिहायला आले. मधले २ महिने खुप धावपळीचे गेले. पॅकिंग, भारतात वापस येणं, इथली सेटलमेंट.... खुप खुप धावपळ झाली. आज दोन महिन्यांनी जेंव्हा ब्लॉगवर गेले तेंव्हा प्रोफ़ाईल विझिट्स पाहिल्या... आणि जवळ उडालेच. १२०० विझिट्स!!! गेल्या वर्षी जेंव्हा ब्लॉग लिहायला सुरू केलं होतं तेंव्हा मनात एकदा ही आलं नाही की दिड वर्षात १००० पेक्षा जास्त विझिट्स होतील. इन फ़ॅक्ट १०० विझिट्स ही होतील की नाही असं वाटत होतं. अनेक वेळा असं ही वाटलं की कोणी विझिट करेन की नाही?

माझं पहिलं लिखाण माझे शब्द ह्या श्री. राज जैन यांच्या वेबसाईट्वर झालं. तिथे मला मराठी लिखाणाची चटक लागली असं म्हणायला हरकत नाही! रोज काही ना काही मी तिथे लिहायची. कालांतरानं माझं तिथे जाणं ही कमी झालं आणि नंतर विचारता ती साईटच बंद झाल्याचं कळलं.लिहायची लागलेली सवय घालवावी वाटेना. नुसतं वर्ड मध्ये लिहून ठेवणं ही बरं वाटत नव्हतं. त्यावेळी तात्या अभ्यंकरांच्या ब्लॉगबद्दल कळलं. तिथे जाऊन पाहिलं. मग कळलं की इथं ही लिहिता येतं. मग blogger.com या साईट्ला भेट दिली. तेंव्हा कळलं की हे अजूनच सोपं आहे. कारण माझं गुगल अकाउंट होतं. मग लिहायला लागले. माझे शब्दवर लिहिलेली माझी पहिली कथा ही मी इथं टाकली. शिवाय माझ्या आईनं लिहिलेलं निर्वाण षटकावरील विवेचन इथं दिलं. मग लिहिणं सुचतच गेलं. ड्राफ़्ट्ची सोय असल्यानं अर्धवट लिहून ठेवून नंतर सवडीनं नेट वर टाकलं तरी चालत असल्यानं अजूनच सोप होत गेलं.

मार्च २००७ साली माझ्या ब्लॉगवर मी पहिली पोस्ट लिहिली. शाळेतल्या विद्यार्थ्यानं संदर्भासह स्पष्टीकरण असा प्रश्न सोडवताना असंख्य चुका कराव्या अशी ती पोस्ट होती. आजवर तिला एकही प्रतिक्रिया नाही! आणि मला तिला प्रतिसाद अपेक्षीतही नाही.
पण जसं जसं लिहित गेले तशी सुधारणा होत गेली. आज खुप छान नसलं तरी बर्‍यापैकी लिहिता येतं. प्रतिसाद ही मिळतात. बरं वाटतं.