चिदानंद रुपम शिवोहं शिवोहं

आदिगुरू श्री. शंकराचार्य रचित निर्वाणषटक येथे देत आहे.


मनोबुध्यहंकार चिताने नाहं । न च श्रोतजिव्हे न च घ्राणनेत्रे ।
न च व्योमभूमी न तेजू न वायु । चिदानंदरुप शिवोहं शिवोहं ॥ १ ॥

न च प्राण संज्ञो न वै पंचवायुः । न वा सप्तधातुर्न वा पंचकोश ।
न वाक् पाणी पादौ न चोपस्य पायु । चिदानंदरुप शिवोहं शिवोहं ॥ २ ॥

न मे द्वेष रागो न मे लोभ मोहौ । मदे नैव मे नैव मात्सर्यभाव ।
न धर्मो न चार्थो न कामो न मोक्ष । चिदानंदरुप शिवोहं शिवोहं ॥ ३ ॥

न पुण्यं न पापं न सौख्यं न दुःखम् । न मंत्रो न तीर्थ न वेदा न यज्ञाः ।
अहं भोजनं नैव भोज्यं न भोक्ता । चिदानंदरुप शिवोहं शिवोहं ॥ ४ ॥

न मे मृत्यू न मे जातीभेदः । पिता नैव मे नैव माता न जन्मः ।
न बंधुर्न मित्रं गुरू नैव शिष्यः । चिदानंदरुप शिवोहं शिवोहं ॥ ५॥

अहं निर्विकल्पो निराकार रूपो । विभुत्वाच्च सर्वत्र सर्वेंद्रियाणां ।
सदा मे समत्वं न मुक्तिर्न बंध । चिदानंदरुप शिवोहं शिवोहं ॥ ६ ॥

निर्वाणषटक

आद्य श्री. शंकराचार्यांनी अनेक संस्कृत स्तोत्र, षटक लिहिली आहेत. त्यात त्यांचे वेदसारशिवस्तव, शिवनामावल्याष्टकम्, आणि निर्वाणषटकम् प्रसिद्ध आहेत. चिदानंद रुपम् शिवोहम् शिवोहम् हे त्यांचे निर्वाणषटक. त्यालाच आत्मषटक असेही म्हणतात.

यामागची कथा अशी की, एकदा शंकराचार्य आपल्या गुरूकडे गेले. गुरू आपल्या पर्णकुटीत बसले होते. बाहेरची चाहूल लागताच त्यांनी आतून विचारले,"कोण आहे?" आपल्या गुरूच्या या प्रश्नाचे श्री. शंकराचार्यांनी जे उत्तर दिले ते आत्मषटक, निर्वाणषटक या नावाने प्रसिद्ध आहे.

सर्व सामान्य माणसाप्रमाणे,"मीच आहे" असे उत्तर न देता गुणातीत स्थितप्रज्ञासारखे त्यांचे उत्तर, हे आत्मषटक. हे निर्वाणषटक आपल्याला खुप काही शिकवून जाते. त्यांच्या या आत्मषटकाचे वैशिष्ठ्य म्हणजे पहिल्या तीन ओळीत ते मी कोण नाही हे सांगतात व चौथ्या ओळीत ते खरे कोण आहेत हे एकाच शब्दात पुन्हा पुन्हा सांगतात. त्यामुळे त्यांच्या या स्तोत्राचा आपल्या मनावर विशेष प्रभाव पडतो. त्यांचे वेगळेपण मोठेपण महानपण सर्वच भव्य दिव्य आहे हे समजून येते.

पुढील पोस्टमधे त्यांचे निर्वाणषटक.

उज्ज्वला

फायनल ईयरचा रिझल्ट चांगला लागला होता. पहिल्या श्रेणीत उत्तीर्ण झाल्याचं कळलं होतं. त्यामुळं आमची गाडी निवांत आरामात सोफ्यावर बसून टि.व्हीचा आनंद लुटत होती. संध्याकाळची वेळ होती. फोन वाजला. "मानदाचा फोन आहे गं.." आईनं आवाज दिला. मॅंडीनं या वेळी कसा काय फोन केला असावा या विचारानं एक मिनिटभर मी ब्लॅंक झाले. "हा मॅंडी बोल!! रिझल्ट बदलला नाही ना गं?" मी घाबरत तिला चाचपडलं. "रिझल्टचं नाही.... एक वाईट न्युज आहे.... उज्ज्वलाचा सकाळी ऍक्सिडेंट झाला..... on the spot गेली. तिचा चश्मा तेवढा रस्त्याच्या आतून पडल्यानं शाबूत आहे गं.... बॉडी काहिच उरली नाही......." मॅंडीचे शब्द कानावरून कानातून सगळीकडून जात होते. "आम्ही तिच्या घराजवळून बोलतोय. मी सुजाता आणि चेतू आम्ही आहोत. काहीच कळत नाहीये गं.... आम्ही सोबतच होतो सकाळी... जस्ट २ मिनिटांनी चुकामुक झाली.... आम्ही पुढं निघालो.... ती मागून होती...." मॅंडी भराभर बोलत होती. तिचा आवाज कापरा होता. अजून काय काय सांगून तिनं फोन ठेवला.... माझा आवाज बदललेला पाहून आई आली होती बाजूला...
मी आणि उजू फायनलच्या प्रोजेक्ट पार्टनर्स. एकत्र कॉलेजात जायचो, एकाच बेंचवर बसायचो.... गप्पांचे विषय, अभ्यास सगळं जुळून आलेलं. खुप हसणारी, मोजकं पण छान बोलणारी उजू आठवली. डोळ्यातून पाणी थांबतच नव्हतं. आई बोलत होती माझ्याशी.... मला काहीच आठवत नव्हतं.... आदल्या दिवशी आम्ही फोनवर बोललेलो आठवत होतं. आणि आज संध्याकाळी उजू नाही हे कसं ऍक्सेप्ट करावं.....
फायनल क्लियर व्हावं म्हणून धडपड करणारी उजू, कॉलेजला उशीर होतोय गं चल म्हणून मागं लागणारी उजू, जोक्सवर खळाळून हसणारी उजू..... रिझल्ट पहायच्या आधी हात घट्ट धरलेली उजू आठवली.
तिची आठवण आली. अजूनही येते, मला आज ही खुप मैत्रिणी आहेत. पण पाठीवर हात ठेऊन नको गं टेन्शन घेऊ म्हणणारी उजू जवळ नाहीये. I miss her.....

कुठून तरी येतं फुलपाखरू
कुठे उडून जातं
चिमटीमध्ये उरतो रंग तेंव्हा
रंगात पाखरू दिसतं
भिरभिरणारं कोवळं वय
हळूच तिथे फसतं
ते वयच असं असतं

कॉलेजमधून परत येताना आशा भोसलेंनी गायलेल्या 'आज कुणीतरी यावे' या गीताचे बोल कानावर पडले. मराठी गाणी कधीच न सोडणारी मी हे गाणं ड्रॉप करणं निव्वळ अशक्य होतं. मनात ओळी येत गेल्या...


आज कुणीतरी यावे, ओळखीचे व्हावे

खुप वाढलेल्या उन्हानं तापलेली सुकलेली धरा... धरती... झाडावरची पानं ही सुकून गळतात. झाड काटक्या टाकतं. पक्षी उन्हं उतरल्याशिवाय बाहेर पडत नाहीत..... आणि आपल्याला तर नजरही बाहेर काढता येत नाही. आणि अशात एक दिवस असा येतो की आपल्यालाच प्रसन्न वाटतं. हवेत किंचीत गारवा येतो.

जशी अचानक या धरणीवर
बरसत आली वळवाची सर,
तसे तयाने यावे

आणि इतके दिवस स्तब्ध असणारा वारा देखिल हळू हळू गारवा पसरायला मदत करतो. हवेची थंड झुळूक मनाला एक दिलासा देऊन जाते. कुठं तरी वळीवाचा पाऊस पडलेला असतो. तापलेली धरणी जराशी थंड होते. मनात येतं जशी ही वळीवाची सर आली तसंच कोणीतरी यावं. नवीन मित्र, नवीन मैत्रिण कोणीतरी मिळावं. एक सखी एक सोबती अशी मिळावी

विचारल्याविण हेतू कळावा
त्याचा माझा स्नेह जुळावा, हाती हात धरावे

तो असा असावा ज्यानं मला समजून घ्यावं... माझं मन वाचावं. या क्षणाला माझ्या मनात जे येईल ते समजून उमजून घ्यावं. अनेक वेळा असं होतं.... मनातल्या भावना शब्दात मांडता येत नाहीत. त्या व्यक्त ही करता येत नाहीत. आमची मैत्री अशी व्हावी की मी काही ही न बोलता न सांगता माझं मन कळावं. माझ्या मनातलं गुपित चेहर्‍यावरून ओळखून घ्यावं.... आमच्या मैत्रीची वीण न सांगता घट्ट गुंफली जावी......


सोडोनिया घर नाती गोती
निघून जावे तया संगती, कुठे ते ही ना ठावे


मनं इतकी जुळून यावीत की घर, नाती यांचाही विसर पडावा... अत्यंत विश्वासानं त्याच्या सोबत डोळे बंद करून निघून जावं. कुठं चाललो, कसं चाललो याची तमा नसावी..... अख्ख आयुष्य त्याच्या नावे करून टाकावं.....




-------------------------------
गीतकार - ग दि माडगुळकर
गायिका - आशा भोसले
संगीतकार - सुधीर फडके